زمینه و هدف: تحول شتاب‌زده در نظام آموزشی ایران، به‌ویژه در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون همه‌گیری کرونا، آلودگی هوا و مشکلات اقتصادی و سیاسی، پیامدهای گسترده‌ای برای آموزش‌وپرورش کشور به‌همراه داشته است. این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین اثرات این بحران‌ها بر فرآیندها و ساختار نظام آموزشی کشور، با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد مبتنی بر رهیافت ظاهرشونده (گلیزر) انجام شد
روش: پژوهش حاضر کیفی و از نظر هدف، کاربردی است. جامعه آماری شامل خبرگان و کارشناسان حوزه آموزش و علوم تربیتی بود که با روش نمونه‌گیری هدفمند و تا مرحله اشباع نظری (۱۴ نفر) انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته بود و روایی و پایایی داده‌ها با معیارهای اعتبار، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اطمینان‌پذیری بررسی شد. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA 2020 و بر اساس فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفت.
یافته‌ها: نتایج نشان داد بحران‌های اجتماعی پیامدهای مثبت و منفی متعددی برای نظام آموزشی داشته‌اند. از جمله آثار مثبت می‌توان به ارتقای عدالت آموزشی، تحول در ساختار آموزش و بهبود کیفی فعالیت‌های آموزشی اشاره کرد. در مقابل، آسیب‌های روانی و فرهنگی، نابرابری آموزشی و مشکلات دسترسی به منابع از مهم‌ترین پیامدهای منفی بودند.
نتیجه‌گیری: بحران‌های اجتماعی ضمن ایجاد چالش، فرصت‌هایی نیز برای تحول آموزشی فراهم می‌کنند. توجه هم‌زمان به این دو جنبه و تدوین راهکارهای کارآمد برای مدیریت شرایط بحرانی می‌تواند به بهبود و پایداری نظام آموزش‌وپرورش کشور کمک کند.