زمینه و هدف: استرس تحصیلی نقش مهمی در سلامت روان دانش‌آموزان دارد. هدف پژوهش حاضر، ارائه مدل عوامل مؤثر بر استرس تحصیلی دانش‌آموزان است.
روش: این پژوهش از نظر راهبرد، کیفی؛ و از نظر رویکرد، براساس نظریه داده‌بنیاد اشتراوس و کوربین انجام شد. جامعه آماری ۳۴۰ نفر از مدیران، معلمان، سرگروه‌های آموزشی و خبرگان تعلیم‌وتربیت استان اردبیل بود که با نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای و سپس هدفمند معیارمحور، ۲۰ نفر انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، به‌گونه‌ای که با تکرار مفاهیم و عدم ظهور کد یا مقوله جدید، اشباع داده‌ها حاصل شد و در سه مرحله کدگذاری با نرم‌افزار Atlas.ti 23.2 تحلیل شد. اعتبار پژوهش با بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همکار و ممیزی بیرونی و پایایی با ضریب کاپای 84/0 تأیید شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد استرس تحصیلی دانش‌آموزان حاصل تعامل عوامل مختلفی مانند فشار تکالیف، انتظارات والدین، فضای رقابتی مدرسه و تجربه ناکامی است. این عوامل در بستر ویژگی‌های فردی، شرایط خانوادگی، محیط آموزشی و روابط همسالان تقویت یا تضعیف می‌شوند. همچنین مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری و حمایت اجتماعی در تعدیل استرس نقش داشته و پیامدهای آن می‌تواند از بهبود عملکرد تا اضطراب و افت تحصیلی متغیر باشد.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد استرس تحصیلی دانش‌آموزان حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی و مدرسه‌ای است که در قالب یک مدل پارادایمی تبیین شد.